ضمانت اجرای رعایت حقوق دفاعی در مرحله تحقیقات مقدماتی

مرحله تحقیقات مقدماتی یکی از مهم‌ترین مراحل دادرسی کیفری در نظام‌های رسیدگی به دعاوی محسوب می‌شود. اهمیت این مرحله از آن‌روست که اساسی‌ترین دلایل وقوع جرم در همین مرحله تحصیل می‌گردد؛ از این‌ رو دلایل به‌دست‌آمده در این مقطع می‌توانند نقشی بنیادین در تعیین سرنوشت پرونده ایفا کنند. نگارنده در گام نخست، با برشمردن انواع نظام‌های حقوقی حاکم بر مرحله تحقیقات مقدماتی درصدد برآمده است تا از این رهگذر، شناخت دقیق‌تری از نظام کنونی حاکم بر تحقیقات مقدماتی در دستگاه قضایی جمهوری اسلامی ایران ارائه دهد. در گام دوم، انواع ضمانت اجراهای آشکار و پنهانِ پیش‌بینی‌شده در قوانین ازجمله مجازات‌های کیفری، انتظامی، مدنی و نیز بطلان تحقیقات در صورت نقض حقوق دفاعی مورد بررسی قرار گرفته است. حاصل تأمل در قواعد حاکم بر دادرسی در محاکم دستگاه قضایی جمهوری اسلامی ایران، جز در موارد معدودی همچون اقرار اخذشده تحت شکنجه، نگارنده را به این نتیجه رهنمون ساخته است که قانونگذاران، در فرض نقض حقوق دفاعی افراد مظنون و متهم از سوی مقامات قضایی و انتظامی در مراحل تحت نظر و تحقیقات مقدماتی، اغلب به تعیین و اعمال کیفر نسبت به ناقضان حقوق دفاعی اکتفا کرده و توجه و التزام چندانی به قاعده مهم و اثرگذار بطلان تحقیقات نداشته‌اند. به نظر می‌رسد علت اتخاذ چنین رویکردی را بتوان در پذیرش حاکمیت ضوابط نظام رسیدگی تفتیشی در مرحله تحقیقات مقدماتی جستجو کرد؛ به‌گونه‌ای که هدف کشف حقیقت، طرق دستیابی به آن را توجیه می‌نماید.