مسئولیت مدنی هوش مصنوعی خودمختار در حقوق ایران: تحلیل فقهی‌ـ حقوقی و ارائة الگوی بومی مسئولیت مطلق

پیشرفت فزایندة فناوری‏های هوش مصنوعی، به‏ویژه سامانه‏های خودمختار، مفاهیم سنتی مسئولیت مدنی را دگرگون ساخته و پرسش‏های بنیادین دربارة انتساب تقصیر در غیاب ارادة انسانی پدید آورده است. اعطای «شخصیت حقوقی الکترونیکی» به هوش مصنوعی با مبانی انسان‏محور فقه امامیه و حقوق ایران ناسازگار است. پژوهش حاضر با روش توصیفی‌ـ تحلیلی، پس از نقد و رد امکان اعطای شخصیت حقوقی مستقل به هوش مصنوعی، الگوی بومی «مسئولیت مطلق تضامنی» میان تولیدکننده و بهره‏بردار، همراه بیمة اجباری و صندوق مشترک ریسک، را به ‏عنوان راهکاری واقع‏گرایانه و کاملاً سازگار با قواعد ضمان، تسبیب، و لاضرر پیشنهاد می‏کند. هوش مصنوعی فاقد قصد، تمییز، و اهلیت لازم برای شخصیت حقوقی است. بنابراین مسئولیت باید بر پایة بهره‏مندی از منافع و تسلط بر منبع خطر به تولیدکننده و بهره‏بردار منتسب شود. این مدل ضمن تضمین حمایت مؤثر از زیان‏دیدگان و رفع خلأ موجود در قراردادهای هوشمند (مادة ۱۸ قانون تجارت الکترونیک)، بدون نیاز به شخصیت الکترونیکی، اعتماد حقوقی به فناوری‏های نوین را تقویت می‏کند. بدین‏سان، پیشنهاد حاضر گامی عملی در جهت تقنین هوش مصنوعی و حفظ تعادل میان توسعة فناورانه و مبانی پایدار فقه امامیه است.