بررسی تأثیر اراده در قواعد حاکم بر ارث از طریق نهاد وصیت

اراده به‌عنوان عنصر اصلی عقود و ایقاعات، همواره از دیدگاه‌های مختلف مورد توجه فقها و حقوقدانان قرار گرفته و آنان تلاش کرده‌اند تا از جنبه‌هایی چون شرایط صحت و ضمانت اجرای نقض، آن را تحلیل کنند؛ اما هیچ‌گاه اراده به‌عنوان عاملی که بتواند در قواعد ارث نقش‌آفرین باشد، چه به‌صورت مستقل و چه غیرمستقل، مورد بررسی جدی قرار نگرفته است. به‌طور کلی، فقها و حقوقدانان مدخلیتی برای اراده در قواعد ارث قائل نبوده‌اند، هرچند در برخی مصادیق و مباحث، آثار اعمال اراده را پذیرفته و درصدد توجیه آن برآمده‌اند. شاید بی‌توجهی به این موضوع، ناشی از این باور باشد که در قواعد ارث اساساً اراده انسان نقشی ندارد و ارث به‌سبب ماهیت خود نهادی کاملاً غیرارادی و مبتنی بر قواعد آمره است. در این پژوهش تلاش می‌شود تا صور مختلفی از نهاد وصیت که ممکن است اراده مورث از طریق آن اعمال شود، مورد بررسی قرار گیرد تا روشن گردد برخلاف دیدگاه مشهور، اراده می‌تواند تا حدودی در قواعد حاکم بر ارث تأثیرگذار باشد و آثار عملی در تغییر این قواعد ایجاد کند. این اعمال اراده می‌تواند شامل مواردی چون محروم‌کردن از ارث، تغییر سهم‌الارث ورثه، افزودن شخصی بیگانه به جمع وراث، یا تعیین اعیان معین برای هر یک از ورثه باشد. همچنین، دیدگاه قانون‌گذار، فقهای امامیه و حقوقدانان در این زمینه بررسی و تحلیل خواهد شد.