تحلیل دکترین مسئولیت نیابتی به‌مثابه مبنای مسئولیت ناشی از هوش مصنوعی در حقوق ایران، با الهام از رویه قضایی کامن‌لا

هوش مصنوعی، نظام‌های حقوقی در سراسر جهان و از جمله نظام حقوقی ایران را با مسائل نوینی مواجه ساخته که شاید برجسته‌ترین آن، نحوه انتساب مسئولیت ناشی از خروجی‌های هوش مصنوعی و رفع «خلاء مسئولیت» ناشی از آن است. پژوهش حاضر با هدف ارائه یک چارچوب حقوقی کارآمد، به تحلیل ظرفیت دکترین مسئولیت نیابتی برای پاسخگویی به این مسأله می‌پردازد. هدف اصلی، تبیین مبانی موجِّهه اعمال این دکترین بر اشخاص به‌کارگیرنده سامانه‌های هوشمند، و امکان‌سنجی انطباق عناصر ماهوی آن با ویژگی‌های منحصربه‌فرد هوش مصنوعی خواهد بود. در این راستا، نوشتار حاضر با روش توصیفی تحلیلی، مبانی و عناصر این دکترین را در پرتو ویژگی‌های هوش مصنوعی صورت‌بندی کرده و با اصول مشابه در حقوق ایران تطبیق می‌دهد. تحلیل مبانی مسئولیت نیابتی مؤید آن است که اصولی چون ظرفیت برتر اقتصادی اصیل جهت جبران خسارت بزه‌دیده و مدیریت ریسک، منطق حقوقی اقتصادی ایجاد ریسک توسط شرکت استفاده‌کننده و ضرورت درونی‌سازی هزینه‌ها، و همچنین ماهیت ابزاری و عملکرد ادغام‌شده هوش مصنوعی در فعالیت اصیل و کنترل راهبردی وی بر آن، توجیه‌پذیری اعمال مسئولیت نیابتی در این حوزه را مدلل می‌سازد. بر این اساس، عناصر دکترین مذکور مورد بررسی قرار گرفته و استدلال می‌شود که معیار کامن‌لایی «رابطه شبیه به استخدام» به‌نحو مؤثری قادر به تبیین پیوند حقوقی میان شخص اصیل و سامانه هوشمند است، و معیار «ارتباط نزدیک» اتصال میان فعل مجرمانه ناشی از سیستم و رابطه مذکور را برقرار می‌سازد. نهایتاً، این نتیجه حاصل شده است که دکترین مسئولیت نیابتی، چارچوبی منسجم، قابل دفاع و کارآمد برای انتساب مسئولیت به به‌کارگیرندگان هوش مصنوعی فراهم می‌آورد، و این چارچوب می‌تواند به‌مثابه مبنایی عملی برای قانون‌گذاری هوش مصنوعی در نظام حقوقی ایران و البته دیگر نظام‌های حقوقی که از این «خلاء مسئولیت» رنج می‌برند مورد توجه قرار گیرد؛ بر همین بنیاد، نگارندگان پیشنهادهایی نیز در خاتمه مقاله ارائه کرده‌اند.