مقاله پژوهشی
از علیت به انتساب: بازسازی مبنای سببیت در مسئولیت مدنی در شرایط عدم قطعیت بر پایة نظریة سیستمهای نیکلاس لومان
کلیدواژهها
چکیده
در نظام مسئولیت مدنی سنتی، تحقق مسئولیت منوط به احراز ضرر، فعل زیانبار، و رابطة سببیت است و علیّت نقشی محوری در انتساب زیان به عامل آن ایفا میکند. با این حال، پیچیدگی مخاطرات نوین، بهویژه در حوزههای زیستمحیطی و فناوریهای نوظهور، دسترسی به قطعیت علمی در اثبات پیوند علّی را با چالش روبهرو ساخته است. پژوهش حاضر، با اتخاذ رویکردی تحلیلیـ توصیفی و بر پایة نظریة سیستمهای اجتماعی نیکلاس لومان، به بازخوانی مفهوم سببیت در شرایط عدم قطعیت میپردازد. یافتههای پژوهش نشان میدهد که حقوق، به مثابة سیستمی خودارجاع و دارای بستار عملیاتی، رابطة سببیت را نه به عنوان کشف بیواسطة یک واقعیت مادی، بلکه به مثابة شیوهای از «مشاهده» و سازکاری ارتباطی برای «انتساب هنجاری» درون ساختار خود بازتولید میکند. بر این مبنا، عدم قطعیت علمی نهتنها مانعی در برابر کارکرد تنظیمی حقوق نیست، بلکه مثلاً در افق پیشینی (قبل از تحقق ضرر) سیستم حقوقی با بهرهگیری از «برنامههای تصمیمگیری هنجاری»، همانند اصل احتیاط، امکان انتسابِ هنجاری زیان را فراهم میآورد. از سوی دیگر، برای پیشگیری از توسعة نامحدود مسئولیت، این انتساب مقید به معیارهای مهارکنندهای نظیر افزایش معنادار خطر شده است. اتخاذ این رویکرد امکانی مشروع برای استمرار کارکرد هنجاری حقوق در مهار مخاطرات معاصر ارائه خواهد داد.