واکاوی مفهوم مخاطره در قراردادها با تأکید بر مفاهیم قمار و غرر

مخاطره، مفهومی است که در نظام‌های مختلف اقتصادی و حقوقی مورد توجه قرار گرفته و هر یک از این نظام‌ها در مواجهه با آن سیاست‌گذاری خاصی را اتخاذ کرده‌اند. قدر مسلم آن است که نظام اقتصادی و حقوقی اسلام نیز همانند سایر نظام‌ها، برخی از اقسام اعمال مخاطره‌آمیز را غیرقابل پذیرش می‌داند. از آنجا که در اغلب قراردادها به‌نوعی عنصر مخاطره وجود دارد، تبیین دقیق مفهوم و جایگاه آن برای تفکیک مخاطره مشروع از نامشروع امری ضروری است. یکی از شیوه‌های کارآمد در این زمینه، احصاء و عنصرشناسی قراردادهایی است که با عنصر مخاطره ملازمه دارند و برقراری ارتباط میان عناصر شناسایی‌شده با ماهیت مخاطره، می‌تواند طبقه‌بندی روشنی از این نوع قراردادها ارائه دهد. نتیجه بررسی عنصرشناسانه مصادیقی چون قمار، گروبندی، غرر، عقود احتمالی و عقود شانسی، ارائه تعریفی تشکیکی از مخاطره است که بر اساس آن، کمترین میزان مخاطره در معاملات صحیح و بیشترین آن در قمار و گروبندی (قراردادهای قماری) وجود دارد، در حالی که مخاطره مؤجد غرر در حد میانی این طیف قرار دارد. سایر مصادیق نیز بسته به میزان مخاطره، در یکی از این سطوح سه‌گانه جای می‌گیرند. بر این اساس، در نظام اقتصادی و حقوقی اسلام می‌توان از سه سطح مواجهه با مخاطره سخن گفت که هر سطح دارای قواعد خاص خود بوده و نحوه برخورد قانون‌گذار با آن متفاوت است؛ به‌گونه‌ای که در پایین‌ترین سطح، حمایت کامل از قراردادهای صحیح صورت می‌گیرد، اما در بالاترین سطح، نه‌تنها حمایتی وجود ندارد بلکه در مواردی مانند قمار، جرم‌انگاری نیز اعمال می‌شود.