حق طبیعی یا حق پوزیتیویستی؛ بازتعریف مفهوم «حق» در حقوق اسلامی

هر یک از مکاتب حقوقی بر پایه مبانی معرفتی خاص خود به تعریف «حق» می‌پردازد. در پوزیتیویسم حقوقی، به‌دلیل ناتوانی علم تجربی در داوری ارزشی و بر اساس تفکیک میان «هست» و «باید»، مفهوم «حق» از هرگونه هنجار و ارزش تهی شده و صرفاً به «فرمان حاکم» تقلیل می‌یابد؛ بدین معنا که آنچه حاکم می‌گوید، همان «حق» تلقی می‌شود. در مقابل، در حقوق اسلامی، «حق» مفهومی فراتر و متمایز از فرمان حاکم (قانون) است و قانون باید بر پایه «حق» بنا شود؛ زیرا با توجه به عدم انحصار علم در علم تجربی، هنجار و ارزش نیز ملاکی عینی دارند که امکان سنجش صدق و کذب آن‌ها را فراهم می‌کند و در نتیجه، هنجار و ارزش در زمره قلمرو علم قرار می‌گیرند. هرچند میان مفهوم «حق» در حقوق اسلامی و برخی قرائت‌های مکتب «حقوق طبیعی» شباهت‌هایی وجود دارد و گاه ممکن است به نتایجی مشابه منتهی شوند، اما در مبانی، نحوه تبیین و برخی نتایج، تفاوت‌های اساسی دارند. در اندیشه اسلامی، «حق» عبارت است از آن دسته از اعتباراتی که با قوانین و غایات واقعی حاکم بر جهان هستی هماهنگ است، و از سوی دیگر، آنچه به‌طور کامل با این قوانین و غایات واقعی نظام هستی سازگار است، «شرع» می‌باشد. بنابراین، مفهوم «حق» از حیث ثبوتی با قوانین و غایات واقعی حاکم بر هستی و از حیث اثباتی با «شرع» پیوندی ناگسستنی دارد.