سازوکار حمایت از ایده در حال توسعه به‌مثابه مال فکری در حقوق ایران: مبانی و روش‌ها

در اقتصاد دانش‌بنیان، ایده در حال توسعه به عنوان یک دارایی فکری آسیب‌پذیر، حد فاصل میان ایده صِرف و نوآوری نهایی، نیازمند حمایت است؛ حال آنکه نظام سنتی مالکیت فکری بر اساس اصل «عدم حمایت از ایده»، مانع این حمایت شده و انگیزه نوآوری را تضعیف می‌کند. این پژوهش به شیوه تحلیلی انتقادی و با هدف نقد این مبانی سنتی و اثبات قابلیت حمایت از این نهاد متمایز، ابتدا ماهیت ایده در حال توسعه را بر اساس مؤلفه‌های نوآورانه، بالقوه ارزشمند و دارای پتانسیل تجاری تبیین می‌کند و سپس، ضمن به چالش کشیدن مبانی سنتی عدم حمایت، نشان می‌دهد که ایده در حال توسعه با ویژگی‌های مال فکری انطباق دارد. با این وجود، ارزیابی مدل‌های حمایتی موجود در حقوق ایران، از جمله اسرار تجاری و رقابت غیرمنصفانه، حاکی از آن است که این مدل‌ها به دلیل تعارض ساختاری (نیاز به تبادل در برابر محرمانگی) و دشواری اثبات تقصیر، برای حمایت از این ایده ناکارآمد هستند. بر این اساس، پژوهش حاضر استدلال می‌نماید که برای تضمین جریان نوآوری، تدوین یک سازوکار حمایت استثنایی و مشروط حیاتی است؛ این سازوکار باید در قالب‌های موجود مالکیت فکری، با اعطای حمایت موقت و حقوق خاص (شامل حقوق معنوی کامل و حقوق مادی سلبی)، متناسب با ماهیت بینابینی ایده در حال توسعه، اجرا شود.