بیع «عین دارای حق سکنی» در فقه امامیه و حقوق ایران

پژوهش حاضر به ارزیابی وضعیت حقوقی بیع عین دارای حق سکنی می‌پردازد. بحث از بیع عین سکنی در سه صورت مطرح می‌شود: (1) سکنایی که زمان انتفاع آن مشخص است، (2) سکنای مقید به عمر و (3) سکنای مطلق. نسبت به صورت نخست، ضمن اینکه اختلاف‌نظری وجود ندارد، چالش فقهی و حقوقی نیز مطرح نیست؛ لکن نسبت به دو صورت اخیر مناقشاتی جدی مطرح است. این پژوهش که با روش توصیفی تحلیلی صورت گرفته، در پی پاسخ به این سوال است که بیع عین دارای حق سکنای مقید به عمر و مطلق با چه وضعیت حقوقی مواجه است؟ نتایج نشان می‌دهد که نسبت به بیع سکنای مقید به عمر سه دیدگاه مطرح شده است: صحت بیع، بطلان بیع و تفصیل میان بیع عین سکنی به منتفع (ساکن) و شخص ثالث. نسبت به بیع سکنای مطلق نیز برخی از فقیهان با طرح احتمال غرری بودن، در مقام تشکیک برآمدند؛ لکن مشهور و بلکه قریب‌به‌اتفاق فقیهان نسبت به صحت بیع سکنای مطلق تردیدی روا نداشتند؛ مع‌هذا، از حیث آثار مترتب بر صحت بیع و تحلیل‌های مطرح‌شده، اختلاف‌نظر جدی وجود دارد. به‌نظر می‌رسد نسبت به بیع سکنای مقید به عمر، از میان این سه دیدگاه مطرح‌شده، دیدگاه نخست - یعنی صحت بیع - موجه باشد؛ چرا که تقید به عمر هر چند مقرون به جهل به زمان تسلیم است، لکن منتهی به زمان قطعی (وفات) می‌شود؛ لذا غرر صدق نمی‌کند. نسبت به سکنای مطلق نیز، هرچند قول به صحت موجه است؛ لیکن تحلیل‌ها و آثار مطرح‌شده مقرون به واقع نیست.